Na een aantal incidenten in de rioolbranche legt de Inspectie SZW in 2017 een nieuwe eis op tafel: rioolbedrijven moeten gasmetingen zorgvuldiger aanpakken.
Nog voordat een medewerker in een riool afzakt, moeten de aanwezige gassen zijn gemeten. Die metingen moeten dus van buiten het riool af- en uitleesbaar zijn.
Medewerkers moeten ook weten hoe ze moeten meten. Dan gaat het niet alleen om de meter goed uitlezen, maar ook om de meter correct gebruiken.
Ook is een continue meting tijdens de werkzaamheden van levensbelang. Want elke activiteit en aanwezigheid kan de verhouding van de aanwezige gassen in de ruimte veranderen.

‘Niet elk gas is bijvoorbeeld even zwaar. Daardoor kan een gevaarlijk gas zich soms lager bevinden dan tot waar de slang van de gepompte meter wordt gehangen. En hang je bijvoorbeeld een diffusiemeter aan een touwtje in het riool, maar gaat het alarm niet af? Dan zegt dat ook niet alles’, waarschuwt Jan Westerlaken, projectleider bij de Inspectie SZW. ‘In tegenstelling tot de gepompte meter, kun je op de diffusiemeter niet aflezen wat de werkelijk gemeten waarden zijn en dus of bepaalde waardes anders zijn dan de buitenlucht. Elke afwijking ten opzichte van de buitenlucht kan duiden op een gevaarlijke situatie. Op dat moment moet je je afvragen wat die afwijking mogelijk kan veroorzaken. Ligt het aan de omgeving? Werkt de meter wel naar behoren? Of is de meter wel op de juiste manier gebruikt? En: welke risico’s betekenen die afwijking?’

Niet alleen de rioolbranche

De Inspectie SZW wil dus zorgvuldige vrijgavemetingen en continue metingen tijdens het werken in besloten ruimten. En die eisen gelden niet alleen voor bedrijven die werkzaamheden verrichten in en aan het riool, zoals reparaties, reiniging en inspectie. Volgens Annemieke Rijnsent, specialist bij de Inspectie SZW, moet élk bedrijf dat te maken heeft met besloten ruimten werk maken van zorgvuldig meten. ‘Denk aan de landbouw, waar met mest-, graan- en voedersilo’s wordt gewerkt, of aan de scheepsbouw, waar in alle compartimenten en laad- en schroefruimten wordt gelast – en waar dus lasgassen vrijkomen in afgesloten ruimten met weinig ventilatie. In de hightech zijn sowieso vaak gevaarlijke stoffen in omloop en worden vaak inerte gassen gebruikt voor een optimaal productieproces.”

Ook op onvoorziene plaatsen kan het risico op gevaarlijke gassen groot zijn. Daarbij gaat het volgens Rijnsent vooral om een (besloten) ruimte of plek. Wanneer iemand die besloten ruimte nadert, kan dat al een gevaar voor de gezondheid zijn. Denk bijvoorbeeld aan het openen van een luik waarachter een biovergister, mest of waterzuiveringsinstallatie schuilgaat. Daar kunnen brandbare en/of giftige gassen, zoals methaangas en zwavelwaterstof ontstaan door rottingsprocessen. Die gassen kunnen bij opening van de ruimte naar buiten treden. Of aan het gebruik van Argon, dat bij sommige lasprocessen in een mengsel wordt gebruikt. ‘Je ruikt het niet, ziet het niet en de naam zegt veel mensen weinig’, zegt Rijnsent. ‘Maar dit gas verdrijft zuurstof uit de lucht en heeft in de hightechindustrie als schermgas of als inertgas al voor verschillende dodelijke ongevallen gezorgd.’

Wat is het gevaar?

In besloten ruimten, waaronder ook containers, tanks, kelders en kruipruimten, is kans op:

• Verstikking
• Bedwelming
• Vergiftiging
• Brand
• Explosie

Deze VBVBE-risico’s wil je natuurlijk voorkomen. Het is dus belangrijk dat medewerkers beschermd, veilig én voldoende geïnformeerd kunnen werken in besloten ruimten en ook weten wanneer er sprake is van een besloten ruimte.

Helaas lukt veilig en beschermd werken niet altijd, zo blijkt uit zo’n 50 inspecties tussen mei 2016 en januari 2017. Veel bedrijven gebruiken niet de juiste de meetmethode, concludeert de Inspectie SZW. Daarnaast blijkt dat medewerkers soms onvoldoende weten hoe de apparatuur werkt en dat niet altijd de juiste apparatuur wordt gebruikt. Een medewerker denkt bijvoorbeeld via een aansluiting voor een kalibratieslang op een diffusiemeter te kunnen meten. Deze niet gepompte meter zuigt geen lucht aan uit de besloten ruimte. ‘Je meet dan dus helemaal niets’, zegt Rijnsent. Kennis en onderhoud van de meetapparatuur is dus van levensbelang.

Weten hoe je moet meten

‘Goed onderhoud lijkt een open deur’, zegt Mark de Pater van RAE Benelux, ‘maar het komt nog te regelmatig voor dat toestellen niet naar behoren functioneren. Doordat ze niet gekalibreerd zijn of niet werken. Daarom geven wij onze klanten altijd een seintje als het tijd is om de apparatuur weer te kalibreren. Vergelijk het met de herinnering voor de apk van je auto.’ Daarnaast is de juiste training voor het gebruiken en aflezen van meetapparatuur van levensbelang: ‘Medewerkers zijn zich vaak niet bewust van wat ze precies meten, bijvoorbeeld doordat ze niet goed worden voorgelicht. Soms vanwege onkunde bij hun werkgevers, soms omdat hun werkgevers bewust de indruk geven dat het veilig is of er te gemakkelijk over doen. Ze creëren een schijnveiligheid. Misschien komt dat door druk in de markt – om een opdracht te krijgen bijvoorbeeld. Of het kan een financiële reden hebben – niet het geld willen of kunnen uitgeven aan duurdere meetapparatuur. Gasdetectie mag geen sluitpost zijn. Op een goede manier meten met de juiste apparatuur kan het verschil maken tussen wel of niet thuis komen eten, of die ene lege plek in de keet.’

Blijven monitoren

Voordat medewerkers een besloten ruimte ingaan, moeten ze dus een zorgvuldige vrijgavemeting doen. Maar dat is niet het enige. Mark de Pater van gasdetectieleverancier RAE BeNeLux BV benadrukt dat medewerkers ook moeten blijven monitoren als ze eenmaal in de ruimte zijn. ‘Want dan kan er iets veranderen in de samenstelling van de gassen in de ruimte. Je gaat aan het werk en daarmee alleen al beïnvloed je de samenstelling van de gassen. De eis “aantoonbaar stabiel” van de Inspectie SZW wil zeggen dat de waardes tijdens de metingen (in het riool) niet mogen schommelen.’ Minder zuurstof in een besloten ruimte betekent dat er van iets anders meer is, óók als het zuurstofgehalte nog binnen de grenswaarden is. Het is dus belangrijk altijd een meting te doen zo kort mogelijk vóórdat een medewerker het riool ingaat.

Volgens De Pater moeten medewerkers dus ook leren om metingen te interpreteren. ‘Bij een plotselinge stijging van een bepaalde waarde, moet je kunnen bedenken waar de oorzaak eventueel ligt, en vooral wat de gevolgen kunnen zijn. Wacht dus niet tot er een bepaalde grenswaarde is bereikt. Dan ben je misschien al te laat.’

De juiste meter gebruiken

Om een goede vrijgavemeting te kunnen doen, is ook een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) door de werkgever belangrijk, vindt De Pater. ‘Dit geeft niet alleen een beeld van wat je kunt verwachten, maar het bepaalt ook welke meter je moet selecteren voor de werkzaamheden die je gaat doen.’ Rijnsent van de Inspectie SZW kan zich vinden in dit advies: ‘Uit een RI&E blijkt welke stoffen er in elk geval gemeten moeten worden. Daarnaast moeten medewerkers bewust zijn dat er ook nog andere stoffen aanwezig kunnen zijn, die je dus níet meet. Spiegel de gemeten waardes daarom aan de waardes waaruit schone lucht bestaat. Met name een afwijking van het zuurstofgehalte moet verklaard kunnen worden. Elke afwijking van die waardes kan betekenen dat er iets aan de hand is in de besloten ruimte. Een alarm alleen is dan dus niet voldoende.’